BÙI TỬ LẠC VÀ CHÂU XUYÊN GIA HUẤN

  06/02/2017

Gia đình là nền tảng của xã hội, cho nên việc giáo dục con cái trong gia đình là một điều rất quan trọng ở bất cứ xã hội nào, bất cứ ở giai đoạn lịch sử nào.

Trong kho tàng thư tịch Hán Nôm của chúng ta hiện nay còn lưu giữ một số lượng không nhỏ những cuốn sách có nội dung giáo dục gia đình. Qua những tác phẩm đó cha ông ta đã gửi gắm bao khát vọng, trăn trở, suy tư mong sao cho thế hệ mai sau sống tốt hơn, có ý nghĩa hơn. Châu Xuyên gia huấn của Bùi Tử Lạc là một trong những bản gia huấn ấy.

1. Tác giả Bùi Tử Lạc

Theo lời tựa của sách Châu Xuyên gia huấn, Bùi Tử Lạc hiệu là Bảng Đình Trích Tiên, Châu Xuyên tử, có chỗ tác giả lại ký tên là “Bạch Liên Bùi Tử Châu Xuyên”. Trong bút danh thường dùng tác giả Châu Xuyên gia huấn hay đề là Châu Xuyên tử Bùi Tử Lạc.

Về năm sinh, năm mất của Bùi Tử Lạc hiện cũng chưa xác định được rõ, chỉ có thể đoán định ông sống vào khoảng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Căn cứ vào một vài thông tin do tác phẩm cung cấp, theo lời Tự thuyết, sách Châu Xuyên gia huấn viết từ năm Canh Tuất, niên hiệu Duy Tân 4 (1910) cho đến năm Kỷ Mùi, niên hiệu Khải Định 4 (1919). Để có được một tác phẩm mà chúng ta có thể hiểu như một sự đúc kết, chắt chiu của cả cuộc đời Bùi Tử Lạc, cuốn sách hẳn được viết vào chặng cuối cuộc đời tác giả.

Nhận thức được tác dụng của giáo dục gia đình trongg việc ra kỷ cương xã hội. Bùi Tử Lạc từ những kinh nghiệm sống của mình, của xã hội, đã đúc kết lại thành những bài học để dạy bảo, làm gương cho con cháu sau này.

2. Tình hình văn bản

Châu Xuyên gia huấn hiện có một bản mang ký hiệu VHv.2018, được tàng trữ tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Sách khổ 16 x 27cm, gồm 134 tờ, đóng bìa giấy tây màu hồng, ở trong có đóng bằng giấy bản, gáy sách và các diềm xung quanh có quét cậy đen. Gáy sách viết chữ “Châu Xuyên gia huấn tạp chí”. Chữ viết tay, viết theo hàng dọc, gồm phần chính văn và phần chú thích, có khi chú thích được trình bày theo dạng “lưỡng cước chú”.

Chữ viết có 3 loại: chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ, nhưng số lượng chữ Hán chiếm tỷ lệ nhiều hơn cả.

Sách có một bài tựa khoảng 200 chữ do chính tác giả biên soạn vào năm Duy Tân Canh Tuất (1910).

Sách được chia làm ba phần với từng chương, mục rõ ràng.

a. Gia huấn tạp chí thượng kinh: 66 tờ, gồm 9 chương trình bày những kiến thức xã hội sơ đẳng, nhằm trang bị cho con trẻ một số hiểu biết cần thiết trước khi bước vào đời. Cách trình bày rõ ràng, khoa học, có kèm theo chú thích và hình vẽ minh họa để người đọc hiểu rõ hơn.

b. Gia huấn tạp chí trung kinh: 75 tờ, gồm 20 chương.

Nội dung chủ yếu là giáo dục đạo đức trong gia đình. Bùi Tử Lạc đã để lại cho con cháu những bài học quý báu và cách rèn luyện nhân cách để trở thành con người mẫu mực của xã hội phong kiến xưa.

c. Gia huấn tạp chí hạ kinh: 56 tờ, 3 chương.

Nội dung gồm một số bài thờ Đường luật ca ngợi cảnh đẹp quê hương đất nước. Ngoài ra còn có một bài châm, một bài huấn và bài ca về khí mạch.

Cuối sách là phần Tục biên, gồm 27 tờ với bài Thiên Nam kinh thế, viết theo thể thơ 6/8 giới thiệu sơ lược về lịch sử Việt Nam từ thời Hồng Bàng đến thời Khải Định.

3. Nội dung

Mạnh Tử đã từng nói: “Bão thực noãn y, dật cư nhi vô giáo, tắc cận vu cầm thú” (Cơm no áo ấm, nhàn rỗi mà vô giáo dục thì chẳng khác gì loài cầm thú). Khái niệm giáo dục ở đây không phải để chỉ riêng cho hệ thống sách giáo khoa được trang bị ở trường học với những điều quy sư phạm mà còn bao hàm nội dung giáo dục trong gia đình, bởi gia đình là hạt nhân của xã hội.

Ở đây, ngay tên sách cũng phần nào nói lên nội dung của sách Châu Xuyên gia huấn - lời răn dạy trong gia đình của Châu Xuyên tử - Bùi Tử Lạc. Cũng như các văn bản gia huấn khác, mục đích tôn chỉ của Châu Xuyên gia huấn là răn dạy, làm gương cho các thế hệ con cháu.

Trong phần này chúng tôi xin giới thiệu nội dung của sách theo một số chủ đề.

a. Giáo dục gia đình, nền tảng của sự phát triển

Như chúng ta đã biết, trong cuộc sống hàng ngày có rất nhiều mối quan hệ, những mối quan hệ này thường được hình thức hóa thành những quy tắc ứng xử cho cả hai bên để tạo ra sự hài hòa. Cũng như nhiều bản gia huấn khác, Châu Xuyên gia huấn đã xác định được các mối quan hệ trong gia đình, từ đó thấy được nghĩa vụ và trách nhiệm của từng thành viên trong cái tập thể nhỏ bé ấy. Đó là các mối quan hệ: con đối với cha mẹ phải hiểu thảo, kính trọng, hết lòng phụng dưỡng cha mẹ; cha mẹ đối với con cái thì phải thương yêu, dạy dỗ và xác định được trách nhiệm giáo dục của mình đối với con cái. Trong mối quan hệ cha con, sách đặc biệt chú ý đến chữ “hiếu”: đạo hiếu không chỉ thể hiện ở việc phụng dưỡng cha mẹ khi còn sống, mà còn thể hiện trong việc tế lễ mai táng cha mẹ khi đã chết. Trong quan hệ vợ chồng Châu Xuyên gia huấn không nói đến quyền lợi và sự hưởng thụ mà chủ yếu đề cập đến tình cảm, trách nhiệm và nghĩa vụ. Sách khuyên: vợ chồng phải thương yêu giúp đỡ nhau, sướng khổ cùng nhau, vinh nhục như một. Trong cuộc sống gia đình, quan hệ anh em là mối quan hệ không thể thiếu được, chính vậy “…em phải hết lòng kính trọng anh, anh nên thương yêu em, không vì ruộng vườn tài sản mà tranh giành kiện tụng nhau, dẫn đến cốt nhục tương tàn…”.

Các mối quan hệ trong gia đình đều được Bùi Tử Lạc xác lập trên quan hệ hai chiều, có đi có lại. Với hàng loạt tấm gương được tác giả dẫn ra qua các điển tích, điển cố và những lời răn dạy cụ thể - Châu Xuyên gia huấn đã để lại bài học quý báu về cách ăn ở, ứng xử trong gia đình.

b. Quan hệ xã hội và cách xử lý các mối quan hệ đó

Không chỉ dừng lại ở các mối quan hệ ruột thịt trong gia đình, Bùi Tử Lạc còn đề cập đến các mối quan hệ ngoài xã hội, như: quan hệ vua – tôi, bạn – bè, chủ - nô v.v.. Trong từng mối quan hệ đó Bùi Tử Lạc đều đưa ra những lời khuyên, cách ứng xử sao cho phải đạo.

c. Châu Xuyên gia huấn với những tri thức về thế giới thiên nhiên.

Không chỉ đơn thuần là cuốn sách dạy về đạo đức, lễ nghĩa, Châu Xuyên gia huấncòn trang bị một hệ thống kiến thức về thiên văn, địa lý, nhân thể… Nó có giá trị như cuốn sách giáo khoa trong nhà trường, với những tri thức nhiều khi chỉ là những khái niệm ban đầu, dễ hiểu, dễ nhớ, để con cháu có cái nhìn bao quát hơn về giới tự nhiên.

Quán triệt tư tưởng giáo dục của người xưa: truyền thụ nho, y, lý, số, Bùi Tử Lạc đã trang bị hệ thống kiến thức khá đầy đủ về các lĩnh vực đó, đặc biệt là ông là giành một số chương bàn về y học như: “Nhân sinh toàn thể”, “Nhân thân khí mạch danh trạng ca thiên”, “Phụ lục y khoa khí vận” v.v…

Qua trên chúng ta có thể hình dung Châu Xuyên gia huấn có giá trị như một “bách khoa thư” về giáo dục.

4. Phương thức thể hiện

Châu Xuyên gia huấn được tình bày theo một bố cục chặt chẽ, rõ ràng. Mỗi chương, mục đều được gắn với một tiêu đề cụ thể nên mặc dù sách không có mục lục, song chỉ cần lướt qua các tiêu đề ta cũng có thể hình dung được nội dung của sách.

Điểm đặc trưng trong phương thức thể hiện của sách là tác giả đã sử dụng một hệ thống các ký hiệu riêng trong văn bản, như: vua (ký hiệu: C), Huyện ( ), Quận ( ) v.v.. để giúp người đọc tiện theo dõi, đây là nét đặc trưng mà không phải văn bản nào cũng có được.

Không chỉ phong phú về mặt văn tự (chữ Hán, Nôm, Quốc ngữ), Châu Xuyên gia huấn còn sử dụng khá phong phú các thể loại văn học: văn xuôi, thơ Đường, văn vần, vế đối, danh ngôn của nền Hán học. Đôi khi sách còn kèm theo cả sơ đồ, hình vẽ minh họa. Cách trình bày “năng cận thủ thí” này rất hấp dẫn, dễ nhớ.

Châu Xuyên gia huấn là cuốn sách mang nội dung giáo dục khá phong phú, để nghiên cứu đầy đủ về nó cần phải có rất nhiều thời gian. Ở đây chúng tôi chỉ xin được giới thiệu sơ luợc về diện mạo của tác phẩm, hy vọng rằng nó là một thông tin có ích cho những người quan tâm đến vấn đề giáo dục trong gia đình của người xưa.

Thông báo Hán Nôm học 1997 (tr.233-238)

LÊ THU HƯƠNG (Theo Viện Nghiên cứu Hán Nôm)

Bình luận

Tin tức mới

Đăng ký nhận tin tức qua Email

Lịch vạn niên
Lượt truy cập
  • 12
  • 2304
  • 1,843,464