Bùi Ư Đài - vị trung thần giúp Lê Lợi đánh tan quân Minh xây dựng vương triều Lê

  04/09/2018

Nhà thờ dòng họ Bùi Doãn.

Vào mùa xuân năm Mậu Tuất (năm 1418), Bình ĐịnhVương Lê Lợi từ núi rừng Lam Sơn dựng cờ khởi nghĩa, mở ra thời kỳ 10 năm gian khổ, oanh liệt đánh giặc Minh xâm lược. Bùi Ư Đài, khi ấy vừa 35 tuổi, đã có mặt ngay buổi đầu cuộc dấy nghĩa Lam Sơn. Tham gia phong trào với tư cách là một văn thần hiếm, ít giữa số đông là tướng quân võ biền, sau này, với tài trí của mình, ông trở thành trụ cột triều đình, góp phần xây dựng vương triều nhà Lê thái bình, thịnh trị.

Xuất thân nho học

Bùi Ư Đài sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống nho học ở làng Bách Cốc, tổng Trình Xuyên Thượng, huyện Thiên Bản, phủ Nghĩa Hưng (nay là xã Thành Lợi, Vụ Bản, Nam Định). Cụ Hương Cống - ông nội Bùi Ư Đài, tức cử nhân Bùi Doãn Nguyên - vốn quê huyện Thanh Oai. Vào năm Hưng Long thứ 12 đời vua Trần Anh Tông (năm 1304), cụ đi thi hội nhưng không đỗ nên từ đất Thanh Oai tìm về làng Bách Cốc mở trường dạy học và sinh con trai là Bùi Quang Gia. Cụ Bùi Quang Gia đi thi cũng chỉ đỗ Hương Cống khoa Giáp Dần (năm 1374), cụ không làm quan mà chỉ ở làng dạy học. Cụ Bùi Quang Gia sinh được 2 con trai. Con trai thứ là Bùi Doãn Hậu, con trai lớn là Bùi Doãn Trung - chính là tên thời thơ ấu của Bùi Ư Đài.

Theo nhà nghiên cứu lịch sử Bùi Văn Tam: “Bùi Ư Đài là một người học giỏi, nổi tiếng thông minh hơn người. Cả gia đình ông đều là thầy dạy học của dân làng Bách Cốc”. Tình hình đất nước trong thời kỳ Bùi Ư Đài vào tuổi tráng niên và trung niên là thời Hồ Quý Ly chuyên quyền, phế bỏ nhà Trần lập nên nhà Hồ, liền sau đó đất nước rơi vào ngoại bang và đô hộ của giặc Minh từ phương Bắc. Vào tuổi 30 “tam thập nhi lập”, Bùi Ư Đài nuôi chí, rèn tài, luyện đức, kiên nhẫn chờ thời cơ ra giúp nước đánh đuổi ngoại xâm.

Thời cơ đến, khi từ núi rừng Lam Sơn vào mùa xuân năm Mậu Tuất (năm 1418), Bình Định Vương Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa mở ra thời kỳ 10 năm gian khổ mà oanh liệt chống giặc Minh xâm lược. Bùi Ư Đài - khi ấy vừa 35 tuổi, hơn Lê Lợi 2 tuổi, kém Nguyễn Trãi 3 tuổi - đã có mặt ngay buổi đầu cuộc dấy nghĩa Lam Sơn. Hơn thế, ông còn có mặt cả ở hội thề Lũng Nhai tháng 2 năm Bính Thân (năm 1416) dự cuộc Lam Sơn tụ nghĩa chuẩn bị cho cuộc dấy nghĩa. Như vậy, không chỉ 10 năm mà là 12 năm Bùi Ư Đài tham gia phong trào Lam Sơn với tư cách là một văn thần hiếm, ít giữa số đông là tướng quân võ biền của phong trào.

Ông tham gia chiến trận hết ở núi rừng Lam Sơn lại vào xứ Nghệ, Tân Bình, Quảng Hoá, rồi bùng nổ những trận đánh lớn ở đồng bằng châu thổ Sông Hồng, vùng núi rừng biên giới, đến những năm 1426-1427, khi trung tâm phong trào khởi nghĩa và kháng chiến Lam Sơn chuyển ra tới dinh Bồ Đề ở núi Ngạn với lực lượng đầu não của giặc bị vây hãm trong thành Đông Quan. Giặc Minh thất bại thảm hại, phải rút quân về nước và công nhận độc lập, chủ quyền đất nước, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế (tức vua Lê Thái Tổ, năm 1428).

Cảnh rước Thái phó Bình quận công Bùi Ư Đài ở làng Bách Cốc. 

Vị trung thần hết lòng vì nước

Cuộc đánh đuổi quân xâm lược và đô hộ đã chuyển dần sang thời hậu chiến, xây dựng và tái thiết đất nước. Điều này đã được nhà sử học Lê Văn Lan phân tích: “Bình Định Vương Lê Lợi trước khi trở thành vua Lê Thái Tổ, vua Lê Thuận Thiên đã cho lập một tiểu triều sơ khai. Bộ Lại giao cho Nguyễn Trãi, còn bộ Lễ giao cho Bùi Ư Đài. Như vậy, Bùi Ư Đài cùng với Nguyễn Trãi là hai thượng thư của hai bộ sớm được thành lập trong thiết chế triều đình nhà Lê”.

Văn thần Bùi Ư Đài làm Thượng thư đứng đầu bộ Lễ trông coi mọi việc văn hoá, giáo dục của triều đình nhà Lê (từ năm 1428 - 1432). Sau đó, ông được giao trông coi việc hành chính, quân sự ở những vùng trọng yếu của đất nước như đồng bằng Bắc Bộ, biên giới phía Bắc và cả miền Tây từ Thanh Hoá đến tận Thừa Thiên Huế.

Tuy nhiên, các tướng quân võ biền thời chiến tranh đến thời bình trở thành đại thần trở nên lộng quyền như Lê Sát, Lê Nhân cùng tay chân lập nên phe phái từ cuối đời trị vì của vua Lê Thái Tổ sang đến đầu thời kỳ vua Lê Thái Tông. Bùi Ư Đài cùng nhiều bậc nghĩa thần, trung chính khác đã phải lâm vào hoạn nạn như lời chính sử Đại Việt sử ký toàn thư đã chép “Lê Sát tự chuyên giữ quyền binh ghét người hiền, ghen người tài, giết Lưu Nhân Chú để ra oai, truất Trịnh Khả để người ta sợ, bãi tước của Bùi Ư Đài khiến triều đình không ai dám nói, đuổi Bùi Cẩm Hổ ra nơi biên thuỳ khiến gián quan phải câm mồm”.

Không cam chịu, Bùi Ư Đài làm sớ can gián vua Lê Thái Tông mới lên ngôi phải gạt bỏ bọn gian thần để đưa những người có tài năng, có đức độ vào chính quyền, củng cố đất nước. Bọn Lê Sát nhân cơ hội này đã khép ông vào tội ly gián vua tôi, buộc vua Lê Thái Tông phải xử chém. Nhà vua đưa ra triều thần đình nghị nhưng cuối cùng vua phải ra chỉ dụ: “Ông ấy nói lời nói ngay thẳng, đúng đắn, không có gì sai”. Song, trước sức ép của bọn lộng thần, cuối cùng, nhà vua buộc phải ra lệnh đưa ông đi đầy viễn châu (3 năm).

Trung thần họ Bùi làng Bách Cốc sau thời gian bị lưu đầy đã trở lại chính trường tiếp tục công việc triều đình. Một thời gian sau, ông cáo lão về quê Bách Cốc, sống đến cuối đời. Ông mất ngày 22 tháng 8 năm Tân Tỵ (tức năm 1461), hưởng thọ 79 tuổi. Ở quê hương ông vẫn còn những lời truyền tụng về lòng trung trực và tinh thần quyết liệt đấu tranh chống bọn gian thần qua câu chuyện: “Giận dữ bọn gian thần, ông vừa cưỡi ngựa vừa vung đao chém đổ hàng loạt cây chuối dại mọc ven đường từ đầu làng về dinh nhưng vẫn không thể chém hết được”.

Vua hiền Lê Thánh Tông, sau khi biết chuyện, hiểu được tấm lòng của vị trung thần, ngay vào năm đầu lên ngôi và 2 tháng sau khi Bùi Ư Đài mất, đã xuống chiếu truy phong vị trung thần họ Bùi ở làng Bách Cốc là Thái phó Bình quận công, phong làm thành hoàng làng để người dân đời đời phụng thờ cùng với sắc phong ghi lại công trạng của ông: “Như rồng ngâm, như hổ phục suốt đời làm tôi trung phụng sự quân vương. Nét phượng vẻ rồng thật là con người phi thường, con người hiếm có. Thái phó Bình quận công Bùi Ư Đài như phúc linh ở phương Đông, chính khí ở phương Nam. Hội ngộ Lũng Nhai như duyên ưa cá nước. Chiến đấu ở Chi Lăng dũng mãnh như hổ báo làm tá tướng cho vua Thái Tổ bình thiên hạ, đời vua Thái Tông được thanh bình trải qua ba đời vua. Tài kiêm văn võ, trải nghiệm qua nhiều việc lớn. Lúc yên, lúc nguy, có nhiều công lớn với nước nhà”.

Theo nhà sử học Lê Văn Lan: “Với tư cách là văn quan, khai quốc công thần triều Lê Sơ, Bùi Ư Đài tiếp tục sự nghiệp làm văn quan là trọng thần là khai quốc công thần của triều Lê ở các đời vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông. Với tài năng, ý trí, đặc biệt lòng trung thành và phẩm chất cương trực của mình, Bùi Ư Đài cuối cùng đã trở thành một nhà quản lý được cử đi trị nhậm ở tất cả các miền trọng yếu của đất nước và ông đã hoàn thành sứ mệnh của một vị trung thần giúp Lê Lợi đánh tan quân Minh xây dựng vương triều nhà Lê Sơ thái bình, thịnh trị”.

ĐẠI CHÍNH

 

Bình luận

Tin tức mới

Đăng ký nhận tin tức qua Email

Lịch vạn niên
Lượt truy cập
  • 10
  • 8526
  • 1,836,766