ĐÔI ĐIỀU VỀ ÔNG TRẤN BẮC VÀ NGÔI MIẾU THỜ ÔNG Ở HÒN TRANH – PHÚ QUÝ

  25/01/2017
Xem hình

Trên đảo Hòn Tranh thuộc huyện Phú Quý có một ngôi miếu thờ “ông Trấn Bắc”. Và tại các đình, chùa ở Bình Thuận cũng có nhiều sắc phong ban cho ông làm Thượng đẳng thần. Nhưng “ông Trấn Bắc” là ai và tại sao lại được thờ nhiều tại các tỉnh miền Nam và Trung Bộ từ Quảng Ngãi trở vào ?

Hòn Tranh là một trong các đảo nhỏ như hòn Trứng, hòn Đen, hòn Đỏ… nằm xung quanh đảo Phú Quý. Hòn Tranh cách Phú Quý 2km về hướng Đông Nam. Đây là một đảo tiền tiêu có rất ít cư dân sinh sống. Từ Phú Quý tàu chạy chừng 30 phút là đến Hòn Tranh. Miếu ông Trấn Bắc nằm trên mặt Bắc của đảo Hòn Tranh và hướng chính nhìn về phía Tây Nam. Từ biển vào khoảng 50m là đến ngôi miếu cổ. Xung quanh miếu có cây cối che phủ và thưa thớt một vài hộ dân sống gần đó. 

Đây là một ngôi miếu nhỏ và không có cổng tam quan như ta thường thấy trong các di tích cổ. Bên phải miếu là lăng mộ thờ 72 ông Nam Hải cùng “lụy” một lúc. Ngôi miếu này đã được trùng tu vào năm 1994. Phía trước là khoảng sân rộng lát gạch Bát Tràng. Ngôi miếu có lối bài trí đơn giản nhưng khá cổ kính thể hiện rõ đây là một kiến trúc tôn giáo. Phía trên phần nóc mái là dòng chữ “Miếu Trấn Bắc” và các chữ Hán ở phía trên: “Bắc trấn miếu - Thái bảo Phủ quân”. Nhưng đặt chân bước vào chánh điện, tấm hoành phi với ba chữ Hán “Hưng Đạo vương” sẽ đập vào mắt ta trước tiên bởi nó được treo ngay trên lối cửa ra vào. 
Trên bàn thờ Thần nằm ngay trung tâm chánh điện là hai bài vị của Bùi Quận công và Nữ thần Thiên Y A Na. Nội dung bài vị của Bùi Quận công như sau: Cung thỉnh Trấn Bắc quân Đô đốc phủ Chưởng phủ sự Thái bảo Bùi Quận công Thượng đẳng thần. Tạm dịch: Kính mời thần Thượng đẳng Bùi Quận công là Trấn Bắc quân Đô đốc phủ Chưởng phủ sự Thái bảo an vị.
Rõ ràng trong dân gian đã có một sự liên kết giữa hai cụm từ trấn Bắc và Quận công nên cho rằng “ông Trấn Bắc” chính là Hưng Đạo vương hoặc do những chiến công lừng lẫy trên sông Bạch Đằng của Hưng Đạo vương nên nhân dân mới có sự gán ghép một cách khiên cưỡng như thế. Đây là một điều không hợp lý vì tại các ngôi đình ở Nam và Trung Bộ không thấy việc tôn thờ các công thần triều Trần trong hệ thống thần linh được thờ tự. 
Và cũng có một giả thuyết cho rằng ông Trấn Bắc họ Bùi này là Bùi Huy Ích, một vị tướng của vua Gia Long. Song trên thực tế không có vị tướng nào họ Bùi tên Huy Ích mà chỉ có Phan Huy Ích (1750-1822) là danh sĩ cuối đời Hậu Lê, quê ở xã Thu Hoạch, huyện Thiên Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Ông từng làm Tả Thị Lang bộ Hộ, tước Thụy Nham hầu dưới triều Tây Sơn. Ông có nhiều tác phẩm như: Nam trình tạp vịnh, Thanh Châu lữ hứng, Cúc thu bách vịnh, Dụ Am ngâm lục, Vân du tùy bút..v.v… 
Như vậy, căn cứ vào bài vị có thể xác định “ông Trấn Bắc” vốn họ Bùi, giữ chức Đô đốc phủ Chưởng phủ sự Thái bảo Quận công. Theo Đại Nam Liệt truyện Tiền biên, tước vị Đô đốc phủ Chưởng phủ sự Thái bảo Quận công từng được ban cho Bùi Tá Hán. Và tên gọi “ông Trấn Bắc” là do nhân dân yêu mến đặt cho ông – người vốn rạng danh với công bình trị và khai phá vùng đất Quảng Nam vào thế kỷ 17.
Bùi Tá Hán (1496-1568) là người huyện Chương Nghĩa thuộc Quảng Ngãi. Ông làm quan với triều Lê từ chức quan nhỏ địa phương (tức thổ quan) thăng dần tới chức Bắc quân Đô đốc phủ Chưởng phủ sự, Tổng trấn Quảng Nam, Thiếu bảo Trấn Quận công. Ông chú trọng ban ơn huệ, khoan hòa với quân dân và được trăm họ yêu mến.
Năm Mậu ngọ (1558) buổi đầu Thái tổ Hoàng đế (tức Nguyễn Hoàng) vào Nam trấn thủ Thuận Hóa, thường có giặc phía đông (có lẽ là quân nhà Mạc ở phía bắc Thuận Quảng) vào cướp. Ông đem quân Quảng Nam tiếp ứng, giặc không dám xâm phạm. Ông lại thường cầm quân đánh dẹp ác Man ở Đá Vách thuộc Quảng Ngãi. Dọc theo núi ông cho đặt sáu bảo để khống chế ngăn chặn, biên cảnh nhờ vậy được yên ổn. Ông là một trong những tướng lĩnh đứng vào hàng khai quốc công thần thuở ban đầu Nam tiến.
Năm Mậu thìn, Thái tổ hoàng đế thứ 11 (1568) ông mất, được tặng là Thái bảo. Về sau nhiều lần hiển hiện linh ứng, triều đình lệnh cho sở tại lập miếu thờ, ban cho áo mũ và đồ dùng thật để thờ cúng. Năm Minh Mạng thứ 13 (1834) gia phong là Khuông quốc Tĩnh biên Thụ đức Thượng đẳng thần. 
Cháu trong dòng họ ông là Bùi Phụ Phong, đầu đời Thiệu Trị làm quan tới chức Bố chánh Sơn Tây. Về sau có lỗi bị bãi chức, kế được phục chức làm quan Tri phủ Hoằng An (thuộc Vĩnh Long). Miêu duệ của ông Bùi Tá Hán nay vẫn còn ở Quảng Ngãi.
Ông Trấn Bắc từng được nhận sắc phong của các vua triều Nguyễn đời Tự Đức, Đồng Khánh và Khải Định(*) ban tặng. Tước vị “Khuông quốc Tĩnh biên Mậu công Huy liệt Trác vĩ Bắc quân Đô đốc phủ Chưởng phủ sự  Thái bảo Trấn phủ quân Thượng đẳng thần” của ông được thể hiện rõ trong sắc phong. Hiện nay, các sắc phong này do vạn An Thạnh gìn giữ. Hàng năm vào các dịp lễ tế xuân, thu và giỗ vị Cố vào 15 tháng 10 âm lịch được tổ chức tại vạn An Thạnh, nhân dân thường khấn vọng sang ngôi miếu bên Hòn Tranh mời ông về tham dự. 
Miếu thờ ông ở Hòn Tranh tương truyền rất linh hiển. Bất cứ người nào có hành động bất kính cũng đều bị trừng trị và chỉ được tha thứ khi biết hối lỗi. Vì vậy nhân dân quanh vùng vẫn thường lui tới thắp nhang, cầu xin mưa thuận gió hòa, đi biển bình an và được mùa cá bội thu.
Tại Bình Thuận, ông được thờ phối tự tại nhiều nơi như chùa An Lạc ở Hàm Thuận Bắc, đình Phú Hài ở Phan Thiết, chùa Linh Quang, vạn An Thạnh và miếu bà Chúa Ngọc Thương Hải ở Phú Quý..v.v… Nhưng chỉ có ngôi miếu ở Hòn Tranh thờ ông làm chánh thần cùng với bà Thiên Y A Na là những vị thần hộ mệnh cho người đi biển. Đây cũng là nét đặc sắc của ngôi miếu này. 
Ông còn được tôn thờ ở các tỉnh miền Trung từ Quảng Ngãi trở vào. Vùng đất Nam Bộ cũng thờ ông tại các ngôi đình như đình Bình Phú, đình Xuân Sơn thuộc huyện Cai Lậy, đình Tân Hương ở Tiền Giang, đình Tân Thới Nhứt ở Hóc Môn, đình Phú Lạc ở Bình Chánh và đình Nam Chơn ở TP Hồ Chí Minh… với nhiều danh hiệu tôn xưng khác nhau như Khâm sai Bắc quân Đô đốc phủ Chưởng phủ sự tặng Thái bảo Quận công, Khâm sai Bắc quân Đô đốc phủ Chưởng phủ sự Thái bảo Quận công Thành cảm Địch nghi Chiêu hựu Mậu tích Tuyên uy chi thần, Bắc quân Đô đốc phủ Chưởng phủ sự tặng Thái bảo Trấn Quận công Khuông quốc Tĩnh biên Thọ đức Thượng đẳng thần..v.v…
Việc tôn thờ một vị nhân thần có nhiều công đức như Bùi Tá Hán thể hiện lòng biết ơn sâu sắc của người dân đối với vị tướng lĩnh khoan hòa, nhân hậu – một khai quốc công thần mà cuộc đời và hành trang của ông lâu nay chưa được tường tận gốc nguồn. 
V. Tâm 
Bảo tàng Bình Thuận

 

(*)         Sắc phong tặng “ông Trấn Bắc” Bùi Tá Hán hiện do vạn An Thạnh gìn giữ. Ông được ban 2 sắc vào đời Đồng Khánh thứ 2 (1887) và Khải Định thứ 9 (1924). Đây là sắc phong ban chung cho ông và thần Nam Hải Cự tộc Ngọc lân vào ngày 1 tháng 7 năm Đồng Khánh thứ 2 (1887).

Phiên âm: 

            Sắc Khuông quốc Tĩnh biên Mậu công Huy liệt Trác vĩ Bắc quân Đô đốc phủ Chưởng phủ sự, tặng Thái bảo Trấn phủ quân Thượng đẳng thần, Từ tế Chương linh Trợ tín Trừng trạm Nam Hải Cự tộc Ngọc lân chi thần, hướng lai hộ quốc tí dân nẫm trứ linh ứng, tiết mông ban cấp tặng sắc lưu tự. Tứ kim phi ưng cảnh mệnh miễn niệm thần hưu, khả gia tặng Dực bảo Trung hưng các đẳng thần, nhưng chuẩn hứa Bình Thuận tỉnh, Tuy Phong huyện, Mỹ Khê, Hội An, Triều Dương tam thôn y cựu phụng sự. Thần kỳ tướng hựu bảo ngã lê dân. Khâm tai. 

Đồng Khánh nhị niên, thất nguyệt sơ nhất nhật. 

Sắc mệnh chi bảo (ấn) 

Dịch nghĩa: 

            Sắc: thần Khuông quốc Tĩnh biên Mậu công Huy liệt Trác vĩ Bắc quân Đô đốc phủ Chưởng phủ sự, tặng Thái bảo Trấn phủ quân Thượng đẳng thần, Từ tế Chương linh Trợ tín Trừng trạm Nam Hải Cự tộc Ngọc lân trước nay giúp nước cứu dân từng nhiều lần hiển hiện linh ứng, đã được ban cấp tặng sắc để thờ phụng. Ta nay vâng theo mệnh sáng của trời, nghĩ nhớ đức tốt của thần, tặng thêm cho các thần là Dực bảo Trung hưng, vẫn chuẩn cho 3 thôn Mỹ Khê, Hội An, Triều Dương, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận thờ phụng như cũ. Thần thì phải giúp đỡ, bảo vệ cho dân đen của ta. Kính đấy! 

Ngày 1 tháng 7 năm Ðồng Khánh thứ 2 (1887). 

(Có đóng ấn “Sắc mệnh chi bảo”) 

NGUYỄN XUÂN LÝ

Bình luận

Tin tức mới

Đăng ký nhận tin tức qua Email

Lịch vạn niên
Lượt truy cập
  • 5
  • 2324
  • 1,537,280