Góp phần làm sáng tỏ cái chết của Bùi Viện

  15/02/2017

Khu di tích Bùi Viện tại thôn Trung, xã An Ninh, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình 

Sau hai lần đi Mỹ cầu viện bất thành, trở về nước được vua Tự Đức tin dùng, Bùi Viện đã tổ chức thành công Tuần dương quân (một tổ chức thủy quân có nhiệm vụ tuần tra, canh gác, bảo vệ lãnh hải quốc gia). Uy tín của ông ngày một cao. Những thành quả của ông chẳng những đè bẹp được những cuộc vận động phản đối của phái bảo thủ mà còn làm tăng uy danh của ông trước triều đình Huế.

Một số bạn đồng liêu và nhân dân đương thời đã ưu ái dành cho ông những lời ngợi khen:

- Chức vụ đương kim suy tuấn kiệt
Thành công tự cổ xuất thư sinh.


(Câu đối của Biện lý La Ngạn)

Tạm dịch:

Biết việc phải chăng trang tuấn kiệt
Thành công xưa vẫn bậc thư sinh.


-Nhất kinh bạch nghiệp thiên tương đại
Vạn lý trường phong lục hải bình.


(Câu đối của Ngự sử Đỗ Duy Diễn)

Tạm dịch:

Hai tay ngang dọc xoay trời đất
Muôn dặm xông pha dẹp bể yên.


Người đương thời cũng đã ca tụng sự nghiệp của Bùi Viện qua bài thơ sau:

Quảng Nam loan đạt phú lương hà
Tuần hải đương kim trọng thiết tha
Hải hạng thiếp bình phong thủy phỉ
Quân phương ước thúc tửu yên ca
Cộng ngôn nguyên túc hai nguyên thủy
Mỗi đạo thương luân diệt chức toa
Thành hiệu quả năng thù dị chí
Vị tư cao hứng dã như hà


(Từ vịnh Quảng Nam tới Phú Lương
Đặt nha tuần hải, đội tuần dương
Bể im sóng gió, phường gian khấu
Quân hưởng yên vui, trống hát mừng 
Đều nói thác vua như nước chảy
Càng khen thuyền khác tựa thoi đưa
Ví chăng hiệu quả mà như nguyện
Chưa biết còn vui đến mấy chừng?)


Nhưng ông Tạo đã không cho Bùi Viện được trông thấy cái kết quả của mình xây dựng.

Theo tài liệu của ông Bùi Văn Nghệ và nhà văn Bảo Vân (người vừa qua đời vào tháng 3-1998 tại Canada), hậu duệ đời thứ 12 của tộc Bùi, thì: "Hôm ấy là ngày mồng 1 tháng 11 năm Tự Đức thứ 31 (1878), ngày mà Bùi Viện vĩnh viễn ra đi, bỏ lại sau lưng một sự nghiệp vĩ đại không người thừa kế. Cả ngày hôm ấy ông vẫn mạnh khoẻ, nhưng đến chập tối, ông kêu đau nhức khắp mình mẩy và đến nửa đêm thì mất ...".

Nhưng vừa rồi, trên tờ báo Nhân Dân cuối tuần số 13 (478) ra ngày 29-3-1998 có đăng tư liệu tham khảo của tiến sĩ Bùi Tiên Khôi bút hiệu Huy Lực là cháu đời thứ 12 của tộc Bùi, tức cháu bốn đời của Bùi Viện, thì: "Ngày 1 tháng 11 năm Tự Đức thứ 31 tức năm 1878, Bùi Viện đi dự tiệc. Toà Khâm sứ Pháp mua chuộc kẻ hầu rượu bỏ độc dược vào thức ăn đồ uống. Khi về đến tư dinh, Bùi Việt kêu đau bụng dữ dội và chết ngay trong đêm ấy tại Huế. Bà cao tổ của tôi (tức bà Tôn nữ Huế), kế thất của ông Bùi Viện, được ông trăn trối hãy trốn đi ngay để tránh cái họa "nhổ cỏ tận gốc" của kẻ thù, nên đã đưa con là Bùi Tình vào lánh tại Bình Định, lập ra nhánh mới cho họ Bùi từ đấy".

Từ đường Bùi Viện tại thôn Trung, xã An Ninh, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình


Cũng theo tiến sĩ Bùi Tiên Khôi thì: "Năm 1875, chính phủ Pháp cử Rheinart làm khâm sứ ở Huế. Rheinart điều tra tất cả những nhân vật yêu nước của triều đình Huế và đệ trình về Pháp với đề nghị phải loạt trừ Bùi Viện.

Rheinart viện dẫn hòa ước năm 1862, hòa ước nhượng đứt 3 tỉnh Nam Kỳ cho Pháp có đoạn:"Hễ nước Việt Nam có giao thiệp với nước nào thì phải cho chính phủ Pháp biết và khi nào muốn nhường đất cho nước nào phải tùy ý nước Pháp thuận mới được". Thế mà triều đình Huế đã cử Bùi Viện qua Mỹ hai lần, năm 1873, 1875, để bí mật xin viện trợ quân sự, kinh tế chống Pháp. Rheinart yêu cầu triều đình Huế cách chức Bùi Viện, triều đình Huế chẳng những không nghe theo mà còn lạnh nhạt, thù hận Rheinart ra mặt. Trong không khí ngột ngạt khó thở đó, Rheinart cáo bệnh về Pháp sau một năm ở Huế và Philastre qua thay. Philastre tiếp tục mật trình về Pháp những hoạt động phát triển của Tuần dương quân và yêu cầu ám sát Bùi Viện, một trở ngại lớn trong cuộc xâm lăng toàn cõi Việt Nam. Đề nghị của Philastre được Rheinart, người tiền nhiệm khâm sứ Pháp tại triều đình Huế đang làm việc trong chính phủ Pháp nhiệt liệt tán thành và hỗ trợ, do đó lệnh được chuẩn y.

Giết xong Bùi Viện, Tuần dương quân Việt Nam tan rã, Rheinart được thăng thưởng trở qua Việt Nam ngày 14-5-1879 tái nhậm chức khâm sứ Pháp tại Huế, thay thế Philastre, thủ phạm trong việc lập kế hoạch giết Bùi Viện. Vì cả triều đình Huế đều phẫn nộ và quyết tâm tìm cách phục thù, nên Philastre sợ quá phải xin rời Huế ngay".

Bùi Viện chết, Việt Nam mất đi một nhà ái quốc chân chính, một người kỳ tài. Muốn biết Bùi Viện dưới mắt người đương thời thế nào, ta hãy đọc bức trướng dưới đây của các nhân viên Nha tuần hải phúng ông khi cử hành tang lễ:

"Dưới trời chỉ có người kỳ tài mới làm được những việc mới lạ, những kẻ kiến thức tầm thường nếu được ở trong cửa những người đó, cũng là một việc đáng mong mỏi lắm rồi. Huống chi lại được trực tiếp can thiệp đến những việc lớn của nhà nước là ngoài chỗ mọi người có thể lo liệu được.

Là những người giúp việc dưới trướng quan Tham Biện, chúng tôi không khỏi nhận thấy đời ông có những chỗ bất thường: đương ở chức Trước tác ông đổi sang việc Thương chính; đương ở Thương chính ông đổi sang việc Tuần tải, khiến cho ai nấy đều phải ngạc nhiên. Rồi chiêu mộ binh sĩ, thu nhập lương tiền, toàn là những việc ông đã làm một cách khôn khéo, một người khác không tài nào làm nổi.

Chúng tôi bàn riêng với nhau:"Được thấy những chuyện lạ, cũng là một việc sướng trong đời!".

Không ngờ vừa mới được một năm thì ông qua đời. Nếu tạo vật lưu ông thêm ít ngày nữa biết đâu ông chẳng có một sự nghiệp vĩ đại như họ Quản nước Tề, họ Lưu đời Đường và những kỳ tài khác trong trời đất". 

Khi ông mất, Thanh Đoàn (gồm hàng trăm người trước kia là quân Tàu) kéo về tận làng Trình Phố, Thái Bình (quê của Bùi Viện) để khóc và cúng tế ông với bức trướng "Thiên tải nhất ngộ" (Ngàn đời mới gặp một người). Sau đó họ giải tán để lại theo đường cũ chứ không chịu phục tùng người nào khác, ngoài chủ tướng Bùi Viện đã quá cố.

Có chỗ lạ nhất mà rồi người ta mới nhận thấy là những việc Bùi Viện gây dựng nên, sau này không ai có thể kế tiếp được. Ngay cả Phó Quản đốc Đặng Văn Ưng, người đã sát cánh với ông từ những ngày đầu thành lập Tuần dương quân cũng không lèo lái được đội quân này. Tuần dương quân hầu hết là bọn cướp biển được chiêu dụ về, sở dĩ Bùi Viện chỉ huy được họ là vì ngoài việc trổ tài cho người ta phục, lấy lượng cho người ta cảm, ông còn biết dùng lợi ích vật chất mà khuyến khích và sai khiến họ.

Lại bộ thượng thư Nguyễn Tư Giản có phúng điếu ông Bùi Viện hai câu đối như sau:

Tha sinh hoặc vị vong gia quốc
Tráng chí không lân phó hải san

(Kiếp sau chưa dứt tình nhà nước
Chí lớn đành đem gửi biển non!)


Bùi Viện tuy thân xác đã chết nhưng tiếng tăm và tên tuổi chắc chắn sẽ không bao giờ bị xóa nhòa và con cháu ngày nay, đọc lại người xưa, đều ngậm ngùi thương tiếc mà than rằng:

"...Sao rơi vụt tắt, ngậm ngùi
Thái Bình đất sụp, chôn vùi chí trai.
Trường Sơn u uất thở dài,
Hồn thiêng Bùi Viện anh tài non sông".

(Theo Long Biên-Sưu tầm)

Tin liên quan:

Quan hệ Việt - Mỹ: Những bước thăng trầm hơn 200 năm - Bài 1

Quan hệ Việt - Mỹ: Những bước thăng trầm hơn 200 năm - Bài 2

Quan hệ Việt - Mỹ: Những bước thăng trầm hơn 200 năm - Bài 3

Quan hệ Việt - Mỹ: Những bước thăng trầm hơn 200 năm - Bài 4

Bùi Viện - Cuộc đời và sự nghiệp cải cách hải quân dưới triều Nguyễn - P1

Bùi Viện - Cuộc đời và sự nghiệp cải cách hải quân dưới triều Nguyễn - P2

Bùi Viện - Cuộc đời và sự nghiệp cải cách hải quân dưới triều Nguyễn - P3

Bùi Viện - Nhà chiến lược hải quân, nhà kinh bang tế thế

 

Bình luận

Tin tức mới

Đăng ký nhận tin tức qua Email

Lịch vạn niên
Lượt truy cập
  • 8
  • 815
  • 4,987,519