TỪ ĐƯỜNG VÀ LĂNG MỘ DÒNG HỌ BÙI HỮU-THANH HÓA

  25/01/2017

Từ đường và lăng mộ họ Bùi Hữu  nằm trên địa bàn làng Ngọc Thiện đồn Vạn Thiện châu Nông Phong phủ Tĩnh Gia trấn Thanh Hoa. Về sau nhớ công lao người khởi thuỷ là ông Đảm Phủ Quân nên dân làng đổi tên là làng Ngọc Đảm đồn Vạn Thiện châu Nông Phong phủ Tĩnh Gia trấn Thanh Hoa, nay là làng Thọ Thượng xã Thăng Thọ huyện Nông Cống tỉnh Thanh Hoá. Đây là một vùng đất cổ xưa đã có nhiều truyền thống lịch sử  chống ngoại xâm của Bà Triệu, có sự hiển ứng của thần Cao Sơn chống quân Nam Hán, có ý chí quật cường của khởi nghĩa Lam Sơn, khởi nghĩa Tây Sơn chống quân xâm lược Minh, Thanh...

Di tích nằm ở trung tâm của làng Thượng Văn trên một gò đất cao, có phong cảnh hữu tình. Phía Bắc có thành luỹ tự nhiên bao chắn, phía sau luỹ là con suối uốn lượn nước trong suốt đổ từ vùng núi Bến En - Như Xuân chảy về tưới cho cánh đồng lúa xanh tốt quanh năm. Người ta còn gọi con suối này là Rọc Nghè, vì ngay bờ suối có ngôi đình nguy nga của của ông tổ họ Bùi Hữu cùng bà con xây dựng sau ba chục năm lập làng. Ngôi đình như án ngữ và quy tụ khí thiêng cho dân làng. Xa xa phía Bắc là dãy Ngàn Nưa hùng vĩ quanh năm xanh ngắt mù sương, như che chở sưởi ấm cho xóm làng và khu di tích. Phía Đông có dãy Ngọ Sơn như con tuấn mã đang phi nước đại, dáng như rồng cuốn . Phía Tây giáp huyện Như Thanh có hàng trăm ngọn núi nhấp nhô trùng điệp của khu vườn Quốc gia Bến En ngày nay. Khu di tích Từ đường nằm toạ lạc trên mảnh đất cao vuông vắn nhìn về hướng Nam, xa xa có núi Voi cao ngất quanh năm mây trắng phủ ôm ấp hào khí của bao cuộc khởi nghĩa chống ngoại xâm. Trước mặt khu di tích là cánh đồng lúa bát ngát thẳng cánh cò bay, không xa cách khu di tích độ hơn trăm mét về phía Tây Nam là vườn cọ (kè) ông Tổ họ Bùi Hữu trồng từ ngày lập làng, hàng trăm cây cao vút gió rì rào.  Vườn cọ là vườn chim nhiều loài kéo nhau về làm tổ khi Xuân đến, mỗi buổi chiều cò về đậu trắng cả vườn, tiếng chim náo động không gian. Vườn cọ và núi non trùng điệp soi bóng xuống hồ nước có nhiều hoa súng trắng tạo nên bức tranh thuỷ mạc sơn thuỷ hữu tình một vẻ đẹp tiêu biểu của làng quê xứ Thanh ít nơi có được.
Đến với khu di tích Từ đường và lăng mộ họ Bùi Hữu chúng ta sẽ được hoà mình với thiên nhiên thơ mộng, với những gì tồn tại của tiến trình lịch sử và của thiên nhiên. Người dân nơi đây đã tạo ra ở làng Thượng Văn nhiều nét đẹp với các công trình văn hóa kiến trúc cổ như chùa Ngọc Đảm, đình làng Thượng Văn, Nghè Cao Sơn, cây đa giềng nước, từ đường và  lăng mộ các dòng họ...đan xen với luỹ tre làng, với vườn cọ, hàng dừa, hồ nước, cánh đồng lúa....Bên cạnh nét đẹp của văn hoá vật chất còn có nét đẹp văn hoá tinh thần như: lễ hội , các hoạt động văn hoá tín ngưỡng, lòng hiếu khách và bản tính dí dỏm của dân địa phương...
Đến thăm khu di tích, du khách có thể từ trung tâm thành phố Thanh Hoá theo quốc lộ 1A đi về hướng Nam khoảng 3km đến ngã Ba Voi  rẽ hướng Tây Nam theo quốc lộ 15, đi tiếp 28km vào huyện lỵ huyện Nông Cống. Đến huyện lỵ theo quốc lộ 45 theo hướng Nam đi khoảng 6 km, đến địa phận xã Thăng Thọ rẽ phía tay trái, theo con đường liên thôn bên cạnh có con mương nước trong vắt chảy từ Bến En về, khoảng 400m là tới khu di tích .
Theo thần tích Quy linh sơn linh ứng tích ký  trong Bùi Hữu tộc gia phả  và lời kể của các cụ cao niên trong tộc Bùi Hữu cùng những khảo sát thực tế của chúng tôi. Từ đường chính của họ Bùi Hữu được xây dựng từ khi ông tổ của dòng họ ra chiêu dân lập ấp, được trùng tu nhiều lần. Ngôi từ đường chính hiện nay được tôn tạo từ năn Thành Thái thứ 9 (1897- tức năm Đinh Dậu) là nơi thờ tự ông bà Thái thuỷ tổ họ Bùi Hữu người sáng lập làng Ngọc Thiện (Đảm) cùng con cháu đã khuất trong dòng tộc. Tên ông Thái thuỷ tổ là Bùi Thượng Công, huý là Bùi Hữu Doãn, dân trong vùng gọi là ông Đảm Phủ Quân, cùng vợ ông là bà Nguyễn Thị Khang dân trong vùng thường gọi là Bà Đá phu nhân. Ngoài ra di tích còn phối thờ Đại Càn Quốc gia Nam Hải Tam toà Tứ  vị Thánh Nương Đẳng Phúc Thần.
Theo gia phả của họ Bùi Hữu thì dòng họ có nguồn gốc là chi thứ tư của họ Bùi ở thôn Thiện Kỵ huyện Quỳnh Lưu phủ Diễn Châu  trấn Nghệ An. Lúc bấy giờ ở Nghệ An người nhiều ruộng ít, gia đình  có của cải nên Ông Đảm cùng vợ con di cư  tới vùng Nông Phong lập nên thôn Ngọc Thiện vào năm đầu thời Lê Long Đức ( 1732- Đời vua Lê Thần Tông) . Lúc đầu gia đình Ông tới đây còn là rừng rậm hoang vu, Ông chiêu dân, khai hoang lập ấp, ba mươi năm sau vùng đất này thành ấp thành dân, đất đai ông khai hoang được khoảng 88 mẫu. Kể từ đó vùng đất trù phú, bắt đầu dựng chùa Ngọc Đảm, dựng mếu thờ Thần Cao Sơn- Đức Thánh Lưỡng hiệu Chàng út.  Đến năm Cảnh Hưng thứ 40 vua Lê Hiển Tông phong sắc cho Nhà Thờ họ Bùi Hữu, con cháu dòng họ từ đó có người làm quan.
Từ một vùng đất hoang vu núi rừng rậm rạp ông thuỷ tổ họ Bùi Hữu đã khai hoang chiêu dân lập ấp cưu mang dân chúng sẵn sàng nhường cơm sẻ áo và cả ruộng vườn cho những người khó khăn : bằng chứng còn ghi lại là văn tự nhượng đất của họ Bùi Hữu cho họ Nguyễn Đăng  ngày 16/3/1775 của con ông Tổ là lý trưởng Bùi Hữu Lịch hiện còn ghi trong gia phả. Từ đó dân làng càng đông đúc  tạo thành làng xã trù phú, xây đựng đình chùa miếu mạo uy nghi, tạo dựng cho bà con cuộc sống yên lành no ấm và hạnh phúc.
Ngày 4/1/1771 trước khi mất ông đã để lại cho con cháu trong họ lời di chúc vàng son nhắc nhở con cháu đùm bọc lẫn nhau gìn giữ tình cảm với bà con xóm làng, giữ gìn nền nếp gia phong , gắng sức đắp xây họ tộc và quê hương đất nước.  Sau khi ông mất nhân dân trong vùng và dòng họ thương tiếc dựng nhà thờ tôn ghi công đức và linh hồn cao đẹp của ông ngay trên mảnh đất mà ông chọn dựng cơ nghiệp đầu tiên, lấy tên ông đặt tên vùng đất là làng Ngọc Đảm .
Trong thế kỷ XVII-XVIII vùng đất tổng Vạn là vùng trù phú họ Bùi Hữu cùng bà con trong làng đã xây dựng được nhiêù công trình kiến trúc có giá trị văn hoá nghệ thuật, có nhiều người học nho nổi tiếng, là dòng họ giỏi thơ văn nhiều người đỗ đạt nên tên làng Ngọc Đảm được gọi là làng Thượng Văn.
Hàng năm đến ngày 14/3 âm lịch - ngày giỗ tổ họ Bùi Hữu, bà con trong họ và bà con trong vùng lại đến nhà thờ tế lễ linh đình, lễ nghi được tổ chức long trọng  trang nghiêm  để mọi ngươi nhớ về vị Tổ sư đã có công sáng lập ra vùng đất này. Tên tuổi Ngọc Đảm đã di sâu vào tiềm thức được nhân dân trong vùng ghi xương khắc cốt, con cháu dòng họ tôn khính lấy đó làm tấm gương luôn nhắc nhở con cháu sau này. Ông xứng đáng là  Thuỷ Tổ cho một dòng họ thịnh vượng là Thành hoàng của làng Ngọc Đảm -Thượng Văn giàu bản sắc văn hoá. Bởi vậy ông luôn được thờ ở từ đường chính của dòng họ.
Ngoài ông bà Thái thuỷ tổ, họ Bùi Hữu còn phối thờ một số nhân vật trong từ đường chính của dòng họ và thờ tại hai nhà thờ khác của họ trên cùng một khu đất vuông vắn rộng hơn 5000m2. Hiện nay  việc phối thờ vẫn còn giữ  trong quần thể di tích 3 từ đường này. Trong đó có thờ hai anh em ruột đời thứ 7 của dòng họ Bùi Hữu là Bùi Hữu Hiếu và Bùi Hữu Thư. Lý do hai ông được tôn thờ như sau:
Ngày16/8/ năm Bính Ngọ (1786) Quang Trung sau khi chiếm Phú Xuân trên đường tiến  ra Bắc diệt Trinh phò Lê. Hai ông Bùi Hữu Hiếu (còn gọi là Hiểu) và Bùi Hữu Thư (còn gọi là  Thự) là hai anh em ruột, con ông Bùi Hữu Nhượng ở đời thứ sáu của họ Bùi Hữu lang Thượng Văn. Hai ông được cha rèn dạy văn võ song toàn, đã tình nguyện theo nghĩa quân Tây Sơn trên đường núi từ Nghệ An  qua Thanh Hoá diệt Trịnh phò Lê (mà gia phả Họ Bùi viết về sau trong triều Nguyễn phải ghi là bị quan Hà Nam bắt). Hai ông từng tham gia đánh Nam dẹp Bắc chống thù trong giặc ngoài thống nhất sơn hà. Ông em Bùi Hữu Thư chết trong  cuộc cầm quân giao tranh gữa quân Tây Sơn với quân Nguyễn Ánh, dòng họ Bùi lấy ngày hai anh em theo nghĩa quân 16/8 âm lịch làm giỗ ông . Hai ông Bùi Hữu Hiếu và Bùi Hữu Thư là người học rộng tài giỏi làm tướng dưới trướng của Hoàng đế Quang Trung- Nguyễn Huệ. Khi vua Quang Trung còn sống hai ông rất được tin cẩn . Sau khi Quang Trung mất hai ông càng tận tuỵ với việc quân ở ngoài biên ải. Đánh nhau với giặc ông Bùi Hữu Hiếu lập được công lớn nên được phong Đại Đô đốc. Ông cùng tướng sỹ Tây Sơn nhiều lần vào Nam chống Nguyễn Ánh . Khi Tây Sơn suy yếu  bị Nguyễn Ánh tấn công ông cùng Vũ Văn Dũng, Trần Quang Diệu, Bùi Thị Xuân kiên quyết chống trả và lui ra Bắc nhằm xây dựng lực lượng tại vùng Nghệ An- Thanh Hoá. Đầu năm 1802 ông Bùi Hữu Hiếu về đến tổng Lạc  ( vùng Công Liêm, Công Chính Công Bình... huyện Nông Cống ngày nay) qua nhiều trận giao tranh ác liệt nghĩa quân còn một số voi ngựa và binh lính nhưng rất mỏi mệt. Thế cùng lực kiệt. quân Tây Sơn bị Nguyễn Ánh đánh bại, tan rã trên mảnh đất của cánh rừng phía Tây Nam làng Ngọc Đảm, sau này được gọi là cánh đồng Nấp. Trong trận cuối cùng này một số tướng sỹ đã hy sinh và bị bắt trong đó có Đại tư đồ nhà Tây Sơn Vũ Văn Dũng. Ông Bùi Hữu Hiếu lúc đó thoát vòng vây trong sự che chở của bà con, ông vô cùng đau xót khi nhà Tây Sơn thất thủ . Ông giấu tung tích chờ thời xây dựng lực lượng nhưng thời vận không đến, ông về quê ở ẩn, rồi ông cải trang lấy vợ là bà Vũ Thị Đạt. Ông  giúp đỡ bà con họ hàng trong vùng xây dựng kinh tế, tôn tạo lại đình chùa, nhà thờ... Ông sống thanh bạch nghiêm khắc với con cháu luôn răn dạy con cháu khắc ghi truyền thống yêu nước thương nòi của dòng họ. Các con ông về sau hiếu học, ông con trưởng Bùi Hữu Huân làm chánh tổng có nhiều uy tín với dân, khích lệ con cháu tham gia các phong trào cần vương, văn thân sau này. Hiện nay dòng họ Bùi Hữu vẫn còn lưu giữ được chiếc ấn Đại đô đốc bằng đồng của Vua Quang Toản phong cho ông Bùi Hữu Hiếu năm 1796, trong ấn khắc chữ: Hữu Bật Đạo Thống Hữu Chi Các Vệ Đại Đô Đốc. .
Ngoài thờ tổ tiên, từ đường chính của dòng họ Bùi Hữu còn thờ Đại Càn Quốc gia Nam hải Tam toà Tứ vị Thánh Nương.
Theo sự tích QuyLinh sơn linh ứng tích ký được ghi trong phả họ Bùi Hữu thì Thần nguyên là Hoàng hậu Dương Nguyệt Quả và hai người con gái vua Tống Đế Bính. Khi quân Nguyên cử tướng Trương Hoằng Phạm dựng luỹ phục binh chống lại vua Tồng ở Biển Nam Hải. Tướng Tống là Lý Đản vì không biết quỷ kế của quân Nguyên nên đã bị lọt vào sào huyệt. Quân Tống thua tan rã, Hoàng hậu nhà Tồng trôi dạt vào Bể Nam tới chân núi Rùa (Quy Linh),  Quỳnh Châu vào xin lưu ở lại ngôi chùa cùng một vị thiền sư và giữ đạo rồi đầm mình chết biển, linh hồn biến thành cây gỗ Trầm  trôi vào bờ biển chân núi Rùa, ngư dân lấy dựng miếu thờ ở dốc núi . Sau này vua Lê đi đánh giặc, khi thuyền rồng đến cửa biển ngoài Quy Linh Sơn bổng nhiên bão táp nổi lên thuyền không thể đi đưọc, binh tướng phải đóng lại. Đêm đến vua mộng thấy ba tiên nữ hiện lên đứng trước mặt tấu rằng: Thiếp là Hoàng hậu nhà Tống vì tránh giặc Nguyên nên đến cửa biển để trọn nghĩa làm vợ. Thượng đế đã lệnh hứa cho cai quản ngoài dốc biển Quy Linh , vì chưa được viết ghi sự tích của mình, nay gặp bệ hạ thiếp xin ân phù trợ giúp...
Nhờ uy lực thần biển sóng dừng biển lặng. Vua cùng đoàn chiến thuyền lại ra đi. Vua chinh phạt quân giặc, khải hoàn trở về, sai dân lập miếu thờ và phong tiên nữ làm Đại Càn Quóc gia Nam hải Tam toà Tứ vị Thánh Nương. Họ Bùi có công cùng vua tảo phạt giặc giữ yên bờ cõi và có công xây dựng đền nên vua cho phép rước Thần về thờ trong nhà thờ họ. Đền đó chính là đền Cờn thuộc xã Quỳnh Phương huyện Quỳnh Lưu tỉnh Nghệ An
Trên đây là toàn bộ lịch sử nhân vật được thờ và phối thờ trong khu từ đường của dòng họ Bùi Hữu. Đã qua bao năm tháng những tên tuổi của các nhân vật lịch sử này vẫn được tôn kính đi sâu vào tiềm thức người dân, được nhân dân trong vùng suy tôn, giữ gìn là tấm gương sáng cho mọi thế hệ con cháu đất Việt sau này.
Về cấu trúc ba từ đường được xây dựng thành một quần thể theo kiến trúc cổ của thời Lê, Nguyễn, đều bằng gỗ tốt, thưng ván, cửa bức bàn, chạm trỗ nhiều hoa văn khá đẹp và khang trang theo phong cách phương Đông. Trong ba từ đường gia phả, sắc phong, các đồ vật thờ cúng, các đại tự, các câu đối cổ, lọng vua Lê Hiển Tông ban hầu như còn nguyên vẹn, đây là khu từ đường mang đậm bản sắc văn hoá Việt Nam ít còn thấy trên địa bàn Thanh Hoá hiện nay.
Lăng mộ của dòng họ Bùi Hữu gồm hai khu chính:
- Khu mộ ông Thái Thuỷ Tổ- Thành hoàng làng;
- Khu mộ bà Thái thuỷ tổ cùng con cháu hậu duệ.
Ông Thuỷ Tổ dòng họ là người dựng làng  nằm xuống trên một gò đất cao phía Đông Nam làng mảnh đất rộng gần 400 m2, trước mặt là hồ sen,  bên trong có miếu thờ uy nghiêm, trong miếu đặt bia đá. Mảnh đất này ông chọn để nằm từ khi còn sống, như hướng về quê hương đất Tổ Nghệ An và canh giữ cho con cháu sinh cơ lập nghiệp trên đất mới. Che mát cho Đức Thái Thuỷ Tổ - Thành hoàng là cây sanh già cùng tuổi sì rào. Dân làng đi qua ai cũng phải ngả nón vái chào, cầu mong ông yên giấc ngàn thu phù hộ cho cả vùng an khang thịnh vượng.
Khu mộ Bà Thái Thuỷ Tổ cùng các bậc tiền bối nằm phía Đông Bắc của làng rộng gần 4000m2, có địa thế tả thanh long, hữu hổ phù  Phía Bắc là Ngàn Nưa, phía Nam là dãy Các Sơn phía đông là dãy Ngọ Sơn bao bọc. Khu này gồm mộ của bà, miếu thờ ông bà Thuỷ tổ quay hướng Đông trong có bia đá, các phần mộ con cháu được sắp thứ tự của những người trong dòng họ đã mất .
Cả hai khu mộ khi loạn lạc  con cháu trong dòng họ và bà con nhân dân đã giữ gìn phần mộ, phần đất và trích lục có từ lúc lập làng như báu vật vô giá của dòng họ .
Những ngày lễ tết bà con trong họ , nhân dân trong vùng và khách thập phương thường đến thắp hương cho hai khu mộ tưởng nhớ đến những người tiền bối của dòng họ Bùi Hữu đã không tiếc mồ hôi xương máu xây dựng quê hương đất nước.
Tìm hiểu khu Từ đường và lăng mộ họ Bùi Hữu làng Thượng Văn xã Thăng Thọ huyện Nông Cống tỉnh Thanh Hoá cho chúng ta hiểu thêm được vị trí công lao của người sáng lập ra làng xã -một quần thể dân cư bền vững làm nền móng xây dựng xã hội tốt đẹp. Đó là Thành Hoàng làng. Cũng qua di tích lịch sử Từ đường và lăng mộ họ Bùi Hữu  chúng ta có thêm một tư liệu về địa chí, về di cư lập nghiệp trong đầu thế kỷ XVIII, về cội nguồn Kẻ Đảm, Kẻ Đá trong lịch sử .
Qua di tích Từ đường và lăng mộ họ Bùi Hữu chúng ta hiểu thêm về vùng đất đã gìn giữ cho chúng ta bao điều tốt đẹp về thiên nhiên, về xã hội, về con người,  về lịch sử của một dòng họ, về một làng quê, của một vùng đất thấm đãm dấu ấn lịch sử mà con người đùm bọc lẫn nhau, chia ngọt sẻ bùi; một vùng đất con người giàu truyền thống yêu quê hương đất nước; một vùng đất đậm đà bản sắc văn hoá Việt Nam có những điểm đặc sắc riêng của miền Trung.
Cũng qua di tích lịch sử Từ đường và lăng mộ họ Bùi Hữu qua nhân vật lich sử Bùi Hữu Hiếu gợi mở cho chúng ta chúng ta hướng nghiên cứu về con đường Thượng đạo của Nghĩa quân Tây Sơn qua vùng núi Nghệ An -Thanh Hoá- Ninh Bình và công lao của nhân dân vùng này đóng góp cho Phong trào Tây Sơn. Phải chăng có bao nhiêu nhân vật lịch sử có nhiều công lao trong khởi nghĩa Tây Sơn mà sử sách không ghi chép và các nhà nghiên cứu lịch sử chưa biết đến? Phải chăng họ Bùi Hữu ở Thượng Văn -Nông Cống và bà Bùi Thị Xuân là cùng nguồn gốc ?
Qua di tích lịch sử Từ đường và lăng mộ họ Bùi Hữu chúng ta hiểu thêm về phong tục thờ đa thần: thờ tổ tiên, người có công với dân với nước và thần linh, pha trộn giữa hai thứ tôn giáo thuần Việt: đạo Nho và đạo Mẫu.
Qua di tích chúng ta hiểu thêm về giá trị truyền thống vai trò dòng họ, gia đình, làng bản trong giáo dục con người có nhân có đức có trí có dũng ở mọi thời đại.
Hy vọng với  những trang tư liệu ngắn này sẽ góp một phần nhỏ bé cho bạn đọc và du khách hiểu thêm về một vùng đất, con người và văn hoá đất Việt  . Chúng tôi cũng mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các nhà nghiên cứu lịch sử để sáng tỏ thêm về di tích Từ đường và lăng mộ họ Bùi Hữu  trong quần thể di tích lịch sử văn hoá Việt Nam.

Thạc sĩ Bùi Hữu Thược

Bình luận

Tin tức mới

Đăng ký nhận tin tức qua Email

Lịch vạn niên
Lượt truy cập
  • 10
  • 2519
  • 1,843,679