VỀ BỘ HỒ SƠ BẦU LÝ TRƯỞNG XÃ ĐOAN XÁ PHỦ KIẾN THỤY TỈNH HẢI PHÒNG NĂM 1875

  25/01/2017

Gia đình ông Ngô Phong Nhã ở thôn Đắc Lộc, xã Đoan Xá(1), huyện Kiến Thụy, thành phố Hải Phòng hiện còn giữ được hồ sơ về việc cụ nội ông được bầu làm Lý trưởng xã Đoan Xá gồm:

- Tờ trình của kỳ hào sắc mục xã gửi Tri phủ Kiến Thụy(2) về kết quả bầu Lý trưởng.

- Tờ trình của Tri phủ Kiến Thụy họ Phạm gửi tuần phủ tỉnh Hải Phòng(3)đã thẩm cứu việc bầu cử của xã.

- Văn bằng của Tuần phủ họ Phạm tỉnh Hải Phòng cấp cho Lý trưởng xã Đoan Xá.


 

Tất cả 3 văn bản trên đều viết trên giấy dó, riêng tờ trình của xã viết trên giấy tín chỉ, mặt trước có dấu của xứ Đông Pháp (Indochine Francais), mặt sau có dấu Đại Nam Thành Thái, gồm 2 tờ, tờ 2 trang, viết theo đúng qui cách một tờ trình (viết dài, đằng tả, danh từ riêng đều có đóng dấu kiềm của Tri phủ Kiến Thụy). Chữ còn rõ đọc được hết, mặc dù mép giấy bị sờn.

Nhận thấy bộ hồ sơ này có thể giúp tìm hiểu về trình tự tuyển cử lý trưởng xã thời Nguyễn khi chính quyền đô hộ Pháp chưa can thiệp vào, với chính sách cải lương hương chính. Thể thức tuyển cử rõ nhất, đầy đủ nhất về trình tự, thể lệ, tiêu chuẩn chức danh này phản ánh ở tờ trình của xã. Vì vậy, chúng tôi phiên âm, dịch toàn văn như sau:

Phiên âm:

Kiến Thụy phủ, Nghi Dương huyện, Đại Lộc tổng Đoan Xá xã kỳ cựu thân hào sắc mục thượng hạ đẳng khấu.

Trình vi trình cử sự. Duyên thừa trát sức Lý trưởng giải dịch thừa biện nhu nhân sở ứng lân bảo đẳng nhân tư dân xã hội hợp tại đình trạch đắc nội tịch nhân Ngô Viết Nhân hệ thị vật lực mẫn cán thức tự đê nhân dân xã tín ái thuận bảo y vi Lý trưởng cụ hữu liên danh ký kết, chánh tông hiệp cử kinh dẫn y danh hướng đường hầu bái sát thực.

Phục khất phủ đường thẩm chiếu phó hứa văn bằng mộc triện bài y đắc tiện hầu lĩnh văn bằng phục sụ kỳ y tính danh niên canh cụ trần vu thứ. Kim khấu trình.

Danh Nhân Ngô Viết Nhân.

Niên canh Quý Dậu, nhị thập tam tuế.

Thành Thái thất niên nhị nguyệt thập lục nhật.

- Nguyên thí sai chánh tổng Đỗ Văn Ứng ký.

- Cựu chánh tổng Vũ Văn Gia ký.

- Y bảo thưa hiệp cử Thí sai Chánh tổng Vũ Duy Điền ký.

- Chánh đoàn tổng(5) Trần Văn Bản ký.

- Cựu tổng đoàn Phạm Bá Gia ký.

- Cựu Lý trưởng Ngô Văn Liêm ký.

- Cựu Lý trưởng Vũ Văn Đức ký.

- Cựu Lý trưởng Phạm Văn Lộc ký.

- Cựu Lý trưởng Bùi Đình Nhã ký.

- Cựu Lý trưởng Phạm Văn Phong ký.

- Cựu Lý trưởng Bùi Đình Tài ký.

- Cựu Lý trưởng Phạm Văn Lỗi ký (tên thực là Lõi).

- Cựu Lý trưởng Bùi Văn Chư ký.

- Cựu Lý trưởng Đỗ Văn Cừ ký.

- Cựu Lý trưởng Bùi Đình Nguyên ký.

- Cựu Phó lý Đỗ Văn Phú ký.

- Khóa sinh Bùi Văn Tú ký.

- Tả từ phó đoàn tổng Phạm Văn Khắc ký.

Dịch nghĩa:

Các kỳ cựu thân hào sắc mục xã Đoan Xá, tổng Đại Lộc, huyện Nghi Dương, phủ Kiến Thụy xin kính cẩn làm tờ trình về việc bầu cử.

Nguyên vì có trát sức Lý trưởng được nghỉ việc, cần phải chọn bầu người khác để thừa biện việc công. Nay dân làng hội họp tại đình lựa chọn được người nội tịch là Ngô Viết Nhân có vật lực nhanh nhẹn, tháo vát, biết chữ, khiêm nhường được dân làng tin yêu thuận bầu là Lý trưởng, có liên danh ký kết, Chánh tổng hiệp cử dẫn người này lên phủ đường làm lễ để quan xét thực.

Kính mong quan lớn xét hỏi rõ ràng tôi xin cấp cho viên này văn bằng, con dấu để thuận tiện làm việc.

Sau đây là họ tên tuổi người được bầu xin khai rõ trình lên quan.

Tên là Nhân, Ngô Viết Nhân(4).

Sinh năm Quý Dậu, 23 tuổi.

Niên hiệu Thành Thái thứ 7 (1895) ngày 16 tháng 2.

- Nguyên chánh tổng tạm cử Đỗ Văn Ứng ký.

- Cựu chánh tổng Vũ Văn Gia ký.

- Căn cứ kết quả bầu cử, cùng đề cử:

- Chánh tổng tạm cư Vũ Duy Điền ký.

- Chánh đoàn tổng(5) Trần Văn Bản ký.

- Cựu đoàn tổng Phạm Bá Gia ký.

- Cựu Lý trưởng Ngô Văn Liêm ký.

- Cựu Lý trưởng Vũ Văn Đức ký.

- Cựu Lý trưởng Phạm Văn Mộc ký.

- Cựu Lý trưởng Bùi Đình Nhã ký.

- Cựu Lý trưởng Phạm Văn Phong ký.

- Cựu Lý trưởng Bùi Đình Tài ký.

- Cựu Lý trưởng Phạm Văn Lõi.

- Cựu Lý trưởng Bùi Văn Chữ ký.

- Cựu Lý trưởng Đỗ Văn Cừ ký.

- Cựu Lý trưởng Bùi Đình Nguyên ký.

- Cựu phó Lý Đỗ Văn Phú ký.

- Khóa sinh Bùi Văn Tú ký.

- Viết tờ trình phó đoàn tổng Phạm Văn Khắc ký.

Nội dung tờ trình về việc bầu cử lý trưởng xã Đoan Xá cung cấp những thông tin quan trọng về việc bầu cử chính quyền cấp cơ sở thời Nguyễn mà đến nay ta còn ít tài liệu cụ thể là:

1. Quy trình bầu cử Lý trưởng

Khi xã về khuyết chức Lý trưởng (bị giải dịch, mãn nhiệm, bãi chức, cách chức…) thì Tri huyện sở tại phải có “trát” gửi cho xã ấy và Chánh tổng họp dân đinh, kỳ lão, thân hào, sắc mục tại đình làng dưới sự giám sát của Chánh tổng. Sau khi chọn được người đủ tiêu chuẩn, dân thuận bầu thì phải lập biên bản trình lên quan huyện, quan phủ có đầy đủ chữ ký của kỳ lão, thân hào, sắc mục của xã.

Chánh tổng phải ký vào văn bản với tư cách hiệp cử và chịu trách nhiệm về giám sát việc bầu cử theo thể lệ. Chánh tổng phải trực tiếp dẫn người mới được bầu lên quan phủ, huyện để quan trên trực tiếp thẩm tra. Nếu đúng người đúng tiêu chuẩn thì ra tờ trình lên quan đầu tỉnh. Văn bản này có gửi cho đương sự.

Quan đầu tỉnh căn cứ vào tờ trình của quan phủ, huyện cấp cho lý trưởng mới văn bằng bổ nhiệm.

Tờ trình của xã Đoan Xá còn xin cấp mộc triện (con dấu), có lẽ mộc triện cũ bị thất lạc chăng ? Vì xã Đoan Xá vốn là xã cổ, chắc phải có triện từ trước, Lý trưởng cũ phải bàn giao cho Lý trưởng mới hoặc nộp cho quan trên. Theo tư liệu điền dã mấy năm liền xã bị giặc bể cướp phá, mùa màng bị mất do hạn hán, nước mặn tràn ngập nên dân phải chạy xiêu (phiêu tán). Sau dần dần hồi phục mới xin lập lại làng.

2. Tiêu chuẩn lý trưởng

Tờ trình nếu khá cụ thể chi tiết tiêu chuẩn gồm: Dân nội tịch (Incrit) tức là người có ở sổ đinh chính thức của xã, được hưởng đầy đủ quyền lợi, nghĩa vụ, trách nhiệm công dân với nhà nước, với làng.

- Có vật lực tức là có gia sản, nhất là bất động sản như ruộng đất vườn ao đủ giấy tờ sở hữu. Số ruộng đất ít nhất tương đương tiền thuế điền, thuế đinh một năm của xã. Đề phòng khi thất thoát nhà nước có cơ sở bắt bồi hoàn.

- Mẫn cán: phải là người chăm chỉ, tháo vát, lanh lợi.

- Thức tự: phải biết chữ Hán, Nôm là chữ thông dụnglúc ấy. Từ khi cải lương hương chính thấy ghi phải biết chữ Quốc ngữ.

- Đê nhân: tức là phải khiêm tốn, biết kính trên nhường dưới.

Và phải được dân tin tưởng yêu mến.

Những tiêu chuẩn chức dịch cấp chính quyền cơ sở như vậy là cần thiết và đủ, lại cụ thể rõ ràng dễ lựa chọn.

Quá trình dựng nước, giữ nước tổ tiên ta đặc biệt chú ý đến cấp xã. Vì chính lệnh nhà nước hay, dở có được thực thi hay không đều do chính quyền cơ sở chấp hành. Nhà nước phong kiến tự chủ Việt Nam đã nhiều lần cải cách, có triều đại nhà nước bổ nhiệm xã quan tùy theo xã lớn, nhỏ, nhiều việc hay ít việc mà đặt chức danh, số lượng, lương bổng, có triều đại để dân tự bầu chọn người trong xã đủ tiêu chuẩn qui định, bầu cử đúng thể lệ rồi quan tỉnh cấp văn bằng chứng chỉ, nếu hoàn thành xuất sắc được vinh phong (cấp xã thường chỉ là cửu phẩm văn giải hoặc cửu phẩm bá hộ).

Cách này có ưu điểm bộ máy cơ sở không cồng kềnh, sát dân.

Sưu tầm giới thiệu tài liệu này, chúng tôi mong cung cấp thêm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu lệ bầu cử chức dịch làng và vùng đồng bằng Bắc bộ cuối thời Nguyễn.

Chú thích:

(1) Xã Đoan Xá đầu năm 1945 đổi là Đoàn Xá.

(2) Phủ Kiến Thụy đặt năm 1838, quản 4 huyện: Nghi Dương, An Lão, An Dương, Kim Thành. Phủ lỵ đặt tại huyện Nghi Dương nên Tri phủ kiêm quản luôn huyện này, do đó tờ trình của xã gửi thẳng cho Tri phủ Kiến Thụy thời gian này là Phạm Duy Du người xã Cần Phán, huyện Quỳnh Côi, tỉnh Thái Bình, đậu Tiến sĩ khoa Ất Mùi (1895). Cuối năm 1897 ở Kiến Thụy nổ ra phong trào Mạc Thiên Binh, giương cờ Bình Tây diệt Nguyễn, khôi phục Mạc triều, Phạm Duy Du giao thành cho nghĩa quân nên bị Pháp bắt đầy ra Côn Đảo và mất ở đảo.

(3) Quan đầu tỉnh Hải Phòng lúc ấy là Phạm Văn Toán người làng Láng (Yên Lãng) phủ Hoài Đức. Ông này sính làm thơ Nôm nhưng không hay, một vế câu đối của Tam Nguyên Yên Đổ có nhắc đến “Văn thơ cụ Húng” là ám chỉ nhà thơ quê có giống rau húng Láng nổi tiếng.

(4) Theo tài liệu điền dã, cụ nội ông Ngô Phong Nhã, là nhà Nho nghèo, ruộng ít, khi dân ép làm Lý trưởng, cụ phải đội tên người cậu ruột là Ngô Viết Nhân có đủ ruộng bảo đảm bồi thường thuế nhà nước như qui định của triều đình. Còn tên thực cụ là Ngô Đăng Hộc, sinh năm Canh Ngọ (1870).

(5) Đoàn tổng: tháng 7 năm 1886, vua Đồng Khánh cho lập lực lượng dân binh. Cấp tỉnh đặt tỉnh đoàn, cấp phủ huyện đặt phủ đoàn, huyện đoàn, cấp tổng đặt tổng đoàn. Mỗi tổng đoàn có 100 dân binh, vũ khí tự trang bị, do chánh, phó tổng đoàn chỉ huy có trách nhiệm cùng chánh phó tổng giữ gìn trật tự, an ninh trong hạt mình./.

Thông báo Hán Nôm học 2003, tr. 358-364

NGÔ ĐĂNG LỢI 

NGUYỄN PHÚC THỌ

Bảo tàng Hải Phòng

Bình luận

Tin tức mới

Đăng ký nhận tin tức qua Email

Lịch vạn niên
Lượt truy cập
  • 7
  • 2319
  • 1,537,275