Về truyền thuyết Tản Viên Sơn Thánh

  02/03/2017

Ngày nay vẫn thấy ở nhiều làng thờ thần tự nhiên: Thần sông, thần núi, thờ hòn đá, cây đa... Thần sông Bạch Hạc đang được thờ ở Bạch Hạc và nhiều làng ven sông Lô, sông Hồng, sông Phó Đáy. Tản Viên Sơn Thánh hiện là thành hoàng đang được thờ ở đình đền nhiều làng Việt, nhiều nhất là ở các tỉnh Hà Tây, Vĩnh Phúc và Phú Thọ. Tản Viên Sơn Thánh chính là thần núi Tản Viên hay còn gọi là núi Ba Vì, ngọn núi chủ cao nhất trong vùng.

Thần núi Tản cũng như hàng loạt nhiên thần được ra đời từ thời nguyên thuỷ của tổ tiên ta lúc họ đã bắt đầu biết nhận thức về thế giới khách quan và với khả năng tư duy trừu tượng của buổi đầu, con người chưa thật sự phân biệt được giữa mình với giới tự nhiên mà mình đang cùng sống, đang phải phụ thuộc. Khi ấy con người đã đồng nhất giữa mình với các vật thể của thiên nhiên. Người ta đã nhân cách hóa các lực lượng tự nhiên làm nảy sinh các vị thần đầu tiên đó là thần siêu nhiên, thần vũ trụ. Vật linh luận (mọi vật đều có hồn hoặc ma) ra đời làm cơ sở cho bái vật giáo tạo ra các thần và các tục thờ thần.

Thần tự nhiên thờ ở nhiều làng chỉ thấy có nghi thức thờ cúng chưa có tích về thần có lẽ do con người nguyên thuỷ chưa có nhiều khả năng tư duy, hư cấu các chuyện về thần để chúng trở thành các pho thần thoại có sức sống mãnh liệt hơn. Thần núi Tản vào thời kỳ xã hội nguyên thuỷ chắc chắn buổi đầu cũng chỉ được tôn vinh với tư cách là vị nhiên thần nhưng nhờ là thần núi cao nên uy linh hơn các thần tự nhiên khác. Đến khi xã hội thị tộc nguyên thủy tan rã, ra đời các liên minh bộ lạc hay liên minh bộ tộc với cơ sở của nền văn hóa lúa nước và văn minh sông Hồng phát triển rực rỡ đồng thời với nghề kim thuộc đúc đồng đã ở trình độ tinh sảo. Ý thức về đoàn kết cộng đồng về quốc gia dân tộc đã phát triển cao thì truyện về các thần tự nhiên, đặc biệt là thần Tản Viên mới được nâng lên thành một thần thoại điển hình do được nhân hóa và lịch sử hóa mà thần thoại trở thành truyền thuyết biểu tượng anh hùng cho toàn quốc gia dân tộc. Từ một thần núi thần Tản Viên trở thành bộ tướng hùng mạnh của Vua Hùng. Thần lấy công chúa Ngọc Hoa làm phò mã của Vua Hùng thứ 18. Thần vừa là anh hùng trận mạc đánh giặc Thục vừa là anh hùng văn hóa đã dạy dân sản xuất, trị thuỷ, ca hát và săn bắn...

Được ra đời từ xã hội nguyên thuỷ, lúc đầu Tản Viên chỉ đơn giản là thần núi được thờ để che chở cho con người. Bước vào nhà nước Văn Lang thời cổ đại, Tản Viên trở thành vị anh hùng truyền thuyết của cả cộng đồng quốc gia dân tộc. Lúc đầu thần được người Mường ở làng Cổ Pháp chân núi Ba Vì lập đền thờ. Rồi các làng vùng Mường ở Hà Tây, Phú Thọ lan rộng ra các làng người Kinh ở Sơn Tây, Vĩnh Phúc, Phú Thọ đã có rất nhiều làng thờ thần Tản Viên cùng với thờ Cao Sơn, Quý Minh, theo truyền thuyết là hai người em con chú của Tản Viên Sơn Thánh. Các làng ở Hà Tây, Vĩnh Phúc đã dựng bốn cung để thờ Tản Viên. Từ khi có 4 cung thờ, Tản Viên đã trở thành thượng đẳng tối linh thần của người Việt. Qua văn minh Đại Việt, mỗi ngày lí lịch của thần Tản Viên lại được bồi đắp thêm công trạng tài đức để thần càng ngày càng có vẻ người hơn và thánh hơn. Đến cuối triều Lê từ khi Mạc Đăng Dung thoán ngôi vua, đất nước rối loạn, lòng người hoang mang li tán, các đạo Nho, Phật, Lão không đủ làm điểm tựa tâm linh nên dân gian đã phải sáng tạo ra đạo thờ mẫu riêng của mình. Đến khi xuất hiện bà chúa Liễu Hạnh của đạo mẫu thì bà chúa thượng ngàn này đã cùng với Thánh Tản Viên, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử đi vào thần điện Việt Nam trở thành tứ bất tử của người Việt.

Tương truyền Tản Viên là con của bà Đinh Thị Đen người Mường quê ở chân núi Tu Tinh xã Yên Lương huyện Thanh Sơn, Phú Thọ. Một lần qua đồng Móng làng Tất Thắng (Thanh Sơn) bà ướm chân vào hòn đá rồi về thụ thai. Chồng bà cho là vợ ngoại tình, giận bỏ về quê ở miền biển. Không chịu được lời đàm tiếu, bà bỏ đi về mạn sông Đà; đến làng Trung Nghĩa ven sông thì sinh nở Tản Viên ở động Lăng Xương. Tản Viên sau đó được một bà họ Bùi nhận làm con nuôi, cho sang núi Tản Viên tu học mà thành tài.

Với bản lý lịch trên cho ta thấy Tản Viên đã được kết tinh bởi sức mạnh của hồn thiêng sông núi: Thụ thai ở chân núi, sinh nở ở ven sông. Thần là con của đá. Trong tâm thức của người Việt, đá là thứ cứng, rắn chắc nhất. Nhiều làng Việt, đặc biệt là vùng Mường có tục thờ đá là vì vậy. Người ta muốn dựa vào sự che chở của thần đá, một vị thần mạnh mẽ nhất. Với chi tiết mẹ thần ướm chân vào hòn đá để thụ thai cũng cho biết thần xuất hiện từ xã hội thị tộc tảo kỳ, khi con người chỉ biết có dòng máu mẹ. Ở xã hội quần hôn con người chưa thể nhận thức ra cha mình là ai do vậy mới xuất hiện tô tem giáo, thờ vật tổ. Đá là tô tem của Tản Viên. Thần lại tu luyện trên ngọn núi cao nhất vùng. Vậy thần sẽ có sức mạnh vô biên có thể che chở cho con người thoát khỏi mọi hiểm nguy của thiên tai, dịch bệnh đói rét.

Mặt khác mẹ thần ở núi, bố thần ở biển, trong dòng máu của thần được trộn lẫn hai dòng máu tiên rồng. Thần cũng là con rồng cháu tiên như mọi người Việt Nam khác. Dân ta từ tiền sử đã có tư duy triết học. Nhưng triết học buổi đầu còn thô sơ bị chìm trong tư duy thần thoại. Qua tín ngưỡng và hình khắc trên thạp đồng trống đồng ta đã thấy có biểu hiện của thuyết âm dương. Ở truyền thuyết này cũng như truyền thuyết Lạc Long Quân, Âu Cơ thì người bố là âm, người mẹ ở núi là dương. Vì tích hợp đủ âm và dương nên thần Tản Viên có sức phát triển mạnh mẽ.

Khi đã là bộ tướng và là phò mã, thần Tản Viên đã khuyên Vua Hùng thứ 18 nhường ngôi cho Thục Phán rồi về núi Tản sống với vợ  là công chúa Ngọc Hoa sau bao chiến công lẫy lừng. Ngày nay ở Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Hà Tây vẫn còn nhiều đền miếu thờ các tướng từng có công lớn trong cuộc chiến giữa nhà Hùng và nhà Thục, tiêu biểu là thờ các thần Cao Sơn, Quý Minh em Tản Viên cùng Đinh Công Tích và nhiều vị thần khác. Đến đây thần Tản Viên đã bộc lộ là con người anh minh sáng suốt, vô tư không màng danh vọng chỉ lo cho muôn dân được sống thái bình khỏi bị đầu rơi máu chảy. Đó cũng là ký thác của dân gian muôn đời nguyền rủa những kẻ tham quyền cố vị lấy xương máu của dân lót đường cho bước chân danh vọng của chúng. Tản Viên vì thế mà được dân ta tôn Thánh. Thánh ở ngôi trên Vua. Vua chỉ được phong thần và tôn thánh. Vua không có quyền phong thánh là vì vậy.

(Theo PTO)

Bình luận

Tin tức mới

Đăng ký nhận tin tức qua Email

Lịch vạn niên
Lượt truy cập
  • 8
  • 5217
  • 3,403,592